Rozdział 8 „Rozdział ósmy”

Rozdział otwiera się w przyszłości, w nilfgaardzkiej szkole oficerskiej, gdzie na egzaminie cenzusowym kadet oblewa właśnie pytanie, które pada tam od dwudziestu lat bez wyjątku: pytanie o bitwę pod Brenną. Prymus recytuje za niego z mapy, jak marszałek polny Menno Coehoorn, dowiedziawszy się ze zwiadu, że armia Nordlingów idzie z odsieczą oblężonej Mayenie, rozdzielił Grupę Armii „Środek" i ruszył szybkim marszem, by zastąpić jej drogę i wymusić rozstrzygającą batalię. Zabrał ze sobą Czwartą Armię Konną generała Markusa Braibanta, patrona szkoły, oraz Trzecią Armię generała Rhetza de Mellis-Stoke, a w nich elitarne dywizje „Alba", „Deithwen" i „Ard Feainn", brygady „Nauzicaa" i Daerlańską oraz elfią brygadę „Vrihedd". Tak wygląda ta bitwa w szkolnej tablicy; rozdział opowiada, jak wyglądała naprawdę.

Zaczyna się od zwiadu. Julia Abatemarco, Słodka Trzpiotka z Wolnej Kompanii, nie wierzy meldunkowi na słowo i osobiście wspina się na zrujnowaną wieżę na pustkowiu, skąd przez lunetę rozpoznaje po proporcach kolejne jednostki trzech kolumn marszowych: wielkie srebrne słońca „Ard Feainn", płomienie pancernej „Deithwen", biały sztandar z czarnym alerionem dywizji „Alba", Daerlańczyków Elana Trahe i starych znajomych spod Mariboru, elfów z „Vrihedd". Oficerskim okiem (skończyła akademię wojskową i lubi to podkreślać) szacuje, że idzie na nich co najmniej czterdzieści tysięcy jazdy. Adam „Adieu" Pangratt wyciąga z meldunku żony wniosek godny konetabla: Coehoorn wziął samą kawalerię, by iść szybko, więc bitwę trzeba przyjąć zaraz, nim nadciągnie reszta. Pokazuje Julii upatrzony teren, równinę między wzgórzami a stawami, z rzeczką nadającą się na rubież; Julia z trudem przypomina sobie jej nazwę. Chotla, albo jakoś tak.

W tym miejscu narracja odsłania swojego kronikarza. Fragmenty opisujące bitwę uczonym, archaizowanym stylem pisze po latach sędziwy Jarre, przy stole pod lipą, wśród brzęku pszczół i wrzasku wnucząt, kikutem lewej ręki przytrzymując arkusze. Jego kronika porządkuje pole: lewe skrzydło królewskich pod hrabią de Ruyterem sięgało miejsca, gdzie dziś stoi osada Brenna, w środku, na wzgórzu zwanym potem Szubienicznym, stali król Foltest i konetabl Jan Natalis z dwunastoma tysiącami temerskiej i redańskiej piechoty, za nimi w odwodzie trzy tysiące wyzimskich i mariborskich pikinierów wojewody Bronibora, a prawego skrzydła, od Złotego Stawu po zakola Chotli, strzegły krasnoludzki Ochotniczy Huf pułkownika Barclaya Elsa i banderie Wolnej Kompanii pod Pangrattem. Naprzeciw, jak czarna ściana bez końca, stanęło czterdzieści sześć tysięcy Nilfgaardczyków. Dobrze, że mało kto o tej liczbie wtedy wiedział.

Nilfgaardzki atak opóźnia się, bo Coehoorn czeka na patrole: niepokoją go wzgórza na północy i chce wiedzieć, co za nimi jest. Odpowiedź przywozi mu lejtnant Lamarr Flaut, człowiek, którego strach zżera od środka. Wysłany na rekonesans, ujechał ledwie milę, obejrzał z daleka pustą kotlinę i wbrew namowom własnego wachmistrza nie zajrzał za wzgórze, z którego widać było obie doliny, bo wszędzie przywidywały mu się zasadzki, a po obozie krążyły opowieści o tym, co kondotierzy robią z pojmanymi. Zameldował: nieprzyjaciela nie ma. Na tej podstawie marszałek daje rozkaz do ataku, a oficerowie z okrzykiem na cześć cesarza ruszają do chorągwi. Żaden podręcznik nie odda lepiej ceny tchórzostwa na zwiadzie.

Trzecim planem rozdziału jest lazaret. Milo Vanderbeck, niziołek, chirurg polowy zwany Rustym, wciąga w nozdrza ostatni czysty zapach swojego namiotu i dokonuje przeglądu personelu: magiczka Marti Sodergren od czarów znieczulających i tamujących krew, ruda Shani, studentka z Oxenfurtu, i Iola, kapłanka ze świątyni Melitele, o pewnych, chłopskich rękach, które nie zawodzą. Czterech lekarzy, wszyscy rudzi, na sto tysięcy ludzi, którzy za chwilę zaczną się nawzajem kaleczyć. Rusty mówi to swojemu zespołowi wprost: nie pomogą wszystkim ani nawet znikomej części potrzebujących, ale będą leczyć, bo to jest racja ich istnienia, i niech każdy postara się, by nie zrobić dużo mniej, niż będzie w stanie. Za taborami, ćwierć mili od pola, starszy wozacki Andy Biberveldt z innymi niziołkami rozpoznaje po samym dźwięku kolejne fazy początku bitwy: dwie salwy łuczników, zderzenie, kwik nadzianej na piki kawalerii. Jąkała Momotek podsumowuje bezradnie, że nie wie, co koniom zawiniły te skurwysyny.

Pierwsze wielkie starcie kronika oddaje obrazem puginału: ciężka dywizja „Alba" oberszter Tibora Eggebrachta wbija się klinem w czworobok temerskich lancknechtów, kruszy piki i tarcze, ale zamiast rozczłonkować piechotę, więźnie w niej jak sopel lodu w chłopskiej pięści. Halabardy, cepy i gizarmy ściągają pancernych z siodeł, ginie ugodzony w szczelinę pancerza Eggebracht, a sztandar z czarnym alerionem pada pod kopyta. Młodszy lejtnant Devlin aep Meara, rąbiąc wokół siebie w kotłowisku, myśli tylko jedno: chciałby wiedzieć, po co to wszystko, dlaczego to wszystko i przez kogo to wszystko.

Między scenami bitwy rozdział wtrąca drugą klasę szkolną, tym razem akademię adeptek magii w przyszłości. Na pytanie o konwent wielkich mistrzyń bezbłędnie odpowiada czternastoletnia adeptka Nimue: kroniki uczą, że Czcigodne Matki z Pierwszej Loży, zebrane na zamku Łysa Góra, uradziły doprowadzić do wielkiej i krwawej bitwy, by wykrwawione armie cesarza i królów dały się zmusić do zawarcia pokoju. Czcigodna Matka Assire i Czcigodna Matka Filippa, obie w pamięci tej epoki święte męczenniczki, sprawiły wedle tej nauki, że doszło do bitwy pod Brenną i do pokoju cintryjskiego. Mistrzyni obniża prymusce ocenę za rozpoczęcie zdania od „więc", a czytelnik zostaje z pytaniem, ile w szkolnej wersji legendy, a ile prawdy o planach loży, których początki zna z Montecalvo.

W lazarecie tymczasem zaczyna się to, co Rusty zapowiadał. Pierwszy ranny z rozkruszoną kością udową błaga, by pozwolono mu umrzeć, bo woli śmierć od kalectwa; Rusty odpowiada, że nie może, tak się bowiem składa, że jest lekarzem, i tnie. Kolejny, z rozciętym brzuchem, pyta przytomnie, kto zwycięża, i słyszy, że to naprawdę ostatnia rzecz, o którą chirurg martwiłby się na jego miejscu. Po udanej resekcji jelit Rusty każe zaszywać Shani, która nigdy tego nie robiła: kiedyś trzeba zacząć, czerwone z czerwonym, żółte z żółtym, białe z białym, a na pewno będzie dobrze. Do namiotu wnoszą też rannych, którym nie zdąży się już pomóc, i wtedy mały niziołek skacze, tupie i ciska skalpelem o ziemię, krzycząc w przestrzeń pytanie, dlaczego tak musi być. Nikt mu nie odpowiada.

Kryzys bitwy przychodzi na prawym skrzydle. Coehoorn, stary krogulec, który wie, gdzie dziobnąć, zwiera „Deithwen" i „Ard Feainn" w żelazny kułak i uderza w styk powyżej Złotego Stawu, tam, gdzie stoją najsłabiej zbrojne chorągwie z Brugge. Bruggeńczycy pękają, wyłom rośnie, a w sam środek tego zamętu wpada siedemnastoletni kornet Aubry, fligeladiutant konetabla, wysłany z rozkazem, by Huf Ochotniczy zwinął skrzydło i cofnął się nad staw. Chłopak, który liczył, że misja zajmie mu dziesięć minut, gubi się w kalejdoskopie rzezi; z opresji wyrywa go Julia Abatemarco, zbroczona krwią, i zabiera ze sobą do krasnoludzkiego czworoboku, do którego dociera się już tylko szarżą. W środku, wśród pawęży i szpiczastych szłomów, kornet melduje pułkownikowi Barclayowi Elsowi rozkaz odwrotu i jęczy, że przybył za późno. Els, wezwawszy z najgorętszego boju zbryzganych posoką Yarpena Zigrina i Dennisa Cranmera, odpowiada zdaniem, które przejdzie do legendy: to nie kornet przybył za późno, to Nilfgaard przybył za wcześnie.

To, co następuje potem, sam Aubry ocenia jako rzecz, w którą nikt mu nigdy nie uwierzy: otoczony ze wszystkich stron czworobok rusza. Idzie równym krokiem, pawęż przy pawęży, po trupach przyjaciół i wrogów, pchając przed sobą elitarną dywizję „Ard Feainn", a z kilku tysięcy krasnoludzkich gardeł grzmi mahakamska pieśń bojowa. Julia Abatemarco raz po raz wyprowadza kondotierów w samobójcze kontrszarże, by odrzucić napierającą jazdę, i woła o wysiłek o jeszcze jedną minutę. Kornet Aubry rąbie w pierwszym szeregu jak opętany, aż cios w głowę zwala go z kulbaki; ginie pod kopytami, nie zdążywszy nawet zakosztować bólu. Sześćdziesiąt pięć lat później stara, powykręcana artretyzmem kobieta, która była kiedyś Słodką Trzpiotką, opowie słuchaczom, jak to wtedy było: obie strony były jednakowo mężne, żadna nie miała sił, by być mężną bardziej. My, doda, zdołaliśmy być mężni o minutę dłużej.

W namiocie Rusty'ego rytm pracy wyznaczają kolejne otwarte brzuchy, a Iola zaczyna przegrywać z odorem, krzykiem i bezsensem; trzyma się, powtarzając w duchu modlitwę do Wielkiej Melitele, i za tę poprawę zbiera od chirurga pierwszą pochwałę. Na stole ląduje też żołnierz, który nie powinien był dożyć do stołu: ma przebitą komorę serca, a mimo to oddychał jeszcze przed chwilą. Rusty odciąga powiekę zwłok i wszyscy czworo rozpoznają to samo. Wiedźmińskie oczy. Wolentarze z lekkiej jazdy potwierdzają: to ich druh, ochotnik jak oni, majster do miecza, Coën. Rusty wzdycha, że z chęcią zrobiłby sekcję i napisał dysertację o mutancie, który z sercem rozdartym żeleźcem dożył aż do stołu, ale nie ma czasu, bo niosą następnego. Tak, między jednym rannym a drugim, wypełnia się wywieszczona przed laty w Kaer Morhen śmierć wiedźmina z Poviss, a Iola, która roni łzy nad obcym sobie mutantem, nie wie nawet, że w proroctwie sprzed lat padło jego imię.

Jedyna scena rozdziału poza polem bitwy należy do Triss Merigold. W świątyni Melitele czarodziejka skarży się Nenneke, że czuje się okradziona: loża, taka mądra i logiczna, odmówiła jej wszystkiego, wytłumaczywszy, że los jednostek nie ma znaczenia dla losów świata, że honor i ideały to puste pojęcia, a prawdziwe pole bitwy o losy świata leży zupełnie gdzie indziej. Nie wolno jej szaleńczo ruszyć na pomoc Ciri, Geraltowi ani Yennefer; nie wolno jej nawet stanąć na Wzgórzu, tym razem ze świadomością słusznej decyzji, w wojnie, na którą Nenneke posłała swoje dziewczęta, a na którą uciekł Jarre. Arcykapłanka, myślami przy dziewczętach pochylonych gdzieś tam nad rannymi, odpowiada cicho, że każdy ma jakąś swoją decyzję i jakieś swoje Wzgórze. I że Triss przed swoimi też nie ucieknie.

Na wzgórzu dowodzenia Jan Natalis łapie się na tym, że bolą go zaciśnięte pięści. Meldunki przynoszą wieści coraz gorsze: de Ruyter zatrzymał Czarnych, ale błaga o wsparcie, którego nie ma, przy Złotym Stawie plotka grzebie już Pangratta i Julię, a wreszcie elfy z brygady „Vrihedd" przerywają front i goniec przekazuje od de Ruytera, że czas ratować życie. Konetabl wznosi oczy do nieba i mówi głucho, że niechaj przyjdzie Blenckert albo niech przyjdzie noc. Po drugiej stronie pola Kees van Lo zaciera ręce i namawia, by dorżnąć pękającą linię, ale Coehoorn najpierw posyła w wyłom po elfach Isengrima Faoiltiarnę z „Vrihedd", a odwód trzyma; dopiero gdy uzna, że szala drgnęła, rzuca w bój „Nauzicaę" i Siódmą Daerlańską i sam, z adiutantami i Ouderem de Wyngaltem, rusza do szarży. Elfów, swoich sojuszników, marszałek nie rozumie wcale; myśli o nich w cwale, że są tacy inni. Tacy obcy.

Obcość ta wjeżdża za chwilę do lazaretu. Do namiotu wpadają elfy z „Vrihedd" ze srebrnymi błyskawicami na naramiennikach, a wysoki elf o chabrowych oczach wykłada z lodowatą logiką, że skoro oni w polu zadają rany po to, by z nich umierano, to leczenie jest brakiem zgodności interesów, po czym zaczyna dobijać rannych na noszach. Iola własnym ciałem zasłania kolejnego, Rusty w trzech skokach staje między nią a mieczem i, szczękając zębami, każe mordercy precz ze swojego namiotu. Od śmierci ratuje ich przypadek: ranny, przy którym klęczy Iola, leży na czarnym płaszczu ze srebrnymi płomieniami „Deithwen" i dystynkcjami pułkownika, a wpadająca do namiotu elfka odwołuje zabójcę po imieniu, wołając, że Dh'oine nacierają. Elf, którym jest Yaevinn, mierzy jeszcze wzrokiem łzawiące oczy chirurga i wychodzi. Rusty siada na klepisku, bo nogi odmawiają mu posłuszeństwa, i prosi sanitariusza o łyk gorzałki.

Ratunek, o który modlił się konetabl, nadchodzi z północy. Generał Blenheim Blenckert rozwija swoje dziesięć tysięcy redańskiej jazdy zza wzgórz i każe krzyczeć w szarży „Redania!", by chłopcy Foltesta wiedzieli, że idzie odsiecz; stary de Ruyter, żołnierz od ośmiu pokoleń, słyszy w bitewnym harmidrze nowe nuty i sam prowadzi tretogorczyków w samobójcze uderzenie, które nie pozwala Nilfgaardczykom zewrzeć frontu przeciw odsieczy. Ginie od zabłąkanego bełtu w skroń, okryty chorągwią jak całunem. W redańskiej masie idzie też Bura Chorągiew z Kaedwen: pijany jak zwykle setnik Digod Półgarniec ryczy „Naprzód, Bura!", a dziesiętnik Zyvik, klnąc w duchu, że znowu posyłają ich tam, gdzie źle się dzieje, i że nie zdążył się odlać przed bitwą, rozwala z ucha naramiennik pierwszego Nilfgaardczyka. Szkolna rama w Nilfgaardzie tłumaczy tę klęskę po swojemu: wykładowca gasi kadeta, który ośmielił się cytować krytyczną wobec Coehoorna książkę Restifa de Montholona, i grzmi, że pod Brenną zadziałały nie błędy marszałka, lecz spisek zdrajców i wichrzycieli, wrzód wypalony później białym żelazem. Sam Coehoorn, patrząc przez lunetę na nadciągającą odsiecz, podsumowuje przyczynę krócej: skurwysyny. I każe powiesić cały patrol, który nie wykrył Redańczyków; nie wie, że lejtnant Flaut właśnie umiera tratowany przez konie, a jego adiutantowi de Wyngaltowi zostały dwie godziny życia.

Ostatnią kartę bitwy rozgrywa piechota. Na drodze flankowego zagonu „Nauzicai" i Daerlańczyków staje w pośpiechu rezerwa: wyzimskie regimenty pikinierów wojewody Bronibora, a w drugim szeregu czworoboku Jarre z Melfim. Bronibor, w błękitno prążkowanej zbroi płytowej upodabniającej go do blaszanej makreli, objeżdża front z przemową, w której drwina miesza się z żelazną nauką: pika ma dwadzieścia jeden stóp, nilfgaardzki miecz trzy i pół, Czarni liczą na to, że rekruci rzucą tyczki i dadzą się wysiec w ucieczce, więc kto chce żyć, ten ma stać twardo, stać jak mur i zwierać szyk. Jarre napiera na pikę, wkula głowę w ramiona i zamyka oczy, gdy czarna ściana konnicy wali w czworobok. Kronika starego Jarrego streszcza to, czego młody Jarre nie mógł widzieć: flankowy koncept Coehoorna spełzł na niczym na wyzimskich pikach, choć bohaterstwo zostało krwawo okupione, a w tym samym czasie oba nilfgaardzkie skrzydła poszły w rozsypkę. Bitwa była przegrana.

Ucieczkę marszałka rozdział pokazuje bez taryfy ulgowej dla legend. Rotmistrz Sievers z Siódmej Daerlańskiej oddaje Coehoornowi własny płaszcz, hełm i konia, po czym z garścią Daerlańczyków szarżuje na kondotierów, by ściągnąć pogoń na siebie; Coehoorn, odrzuciwszy już wszelkie pozory patetycznego bohaterstwa (kronikarze włożą mu potem w usta godne słowa o niegodzeniu się na ucieczkę), chce już tylko przeżyć. W pełnym galopie wpada z adiutantami na zieloną łąkę nad Chotlą, która okazuje się młaką: konie grzęzną po brzuchy, a na brzegu stają krępe sylwetki w misiurkach, z kuszami. Krasnoludy. De Wyngalt, wołając o pardon międzynarodowym gestem poddania, dostaje dwa bełty w pierś. Marszałek zdziera wgnieciony hełm i bełkocze przez wybite zęby, kim jest; Zoltan i Munro Bruys widzą jednak przede wszystkim srebrny skorpion na jego daerlańskim płaszczu. Pada okrzyk „za Caleba Strattona!" i trzy bełty kończą karierę najlepszego wodza Cesarstwa w błotnistej wodzie rzeczki Chotli. Coehoorn umiera, myśląc, że w życiu nie słyszał o żadnym Calebie Strattonie.

Dla Jarrego bitwa kończy się w lazarecie, dokąd lżej ranni znoszą ciężej rannych. Chłopak, z ręką trzymającą się na rękawie, trafia na Iolę; poszczękując zębami, powtarza jak w transie, że trzeba było stać jak mur, że przynieśli wojewodę Bronibora i że Melfiego zabili. Bronibor umiera na stole, nim Rusty zdąży go uratować, a chirurg znowu ciska skalpelem i krzyczy swoje „dlaczego tak musi być". Potem, mrucząc, że okropnie załatwioną rękę trzyma już chyba tylko rękaw, amputuje Jarremu lewe przedramię powyżej zmiażdżonego łokcia. Kronika dopisuje bilans i skutki: Cesarstwo straciło pod Brenną czterdzieści cztery tysiące zabitych i wziętych do niewoli, w tym kwiat kawalerii i wodzów, a Jan Natalis, zamiast spocząć na laurach, ruszył natychmiast na południe. Zagon Pangratta i Julii Abatemarco (plotka o ich śmierci okazała się fałszywa) rozbił dwie dywizje idące Coehoornowi ze spóźnioną odsieczą, reszta Grupy Armii „Środek" uszła w popłochu za Jarugę, tracąc tabory i machiny oblężnicze, a lawina ruszyła: de Wett na wieść o Brennie zwinął się z Verden do Cintry przez odnowione powstanie, w Aedirn pogodzeni Demawend z Henseltem zagnali Grupę Armii „Wschód" pod Aldersberg i rozbili ją w walnej bitwie, a jej dowódca, diuk Ardal aep Dahy, nie dożył nawet starcia: zjadł coś, dostał kolek i umarł w dwa dni wśród boleści. O samym Coehoornie kronika zapisze uczciwie, że nikt nie wie, co się z nim stało, i przytoczy legendy o pustelni w Brokilonie oraz o zjawie zawodzącej nocami na pobojowisku „oddajcie mi moje legiony"; prawdę zna tylko czytelnik i błotnista woda Chotli.

Rozdział zamykają dwa epilogi. Pierwszy należy do lazaretu: dobrze po północy, gdy ostatnie operacje kończono przy magicznym świetle, czwórka lekarzy siada oparta plecami o płachtę namiotu, wśród nocy pełnej ognisk, pieśni zwycięzców i jęków umierających, na które nikt z nich już nie zwraca uwagi. Marti częstuje wszystkich ostatnim zaklęciem rozweselającym, po którym Shani i Iola chichoczą przez łzy. Rusty pyta, czy ktoś wie, kto właściwie zwyciężył w tej bitwie, i słyszy od Marti własne słowa: uwierz, to ostatnia rzecz, o którą martwiłaby się na jego miejscu. Narrator dopowiada losy tej czwórki. Marti Sodergren umrze dwa tygodnie po bitwie od noża zazdrosnego kochanka; Rusty i Iola umrą rok po bitwie w Mariborze, lecząc do końca zadżumionych podczas zarazy zwanej Plagą Catriony, on na jej rękach, ona cztery dni później, samotnie; Shani umrze siedemdziesiąt dwa lata po bitwie jako słynna dziekanka katedry medycyny w Oxenfurcie, a pokolenia chirurgów będą powtarzać jej żart o zszywaniu czerwonego z czerwonym, nie zauważając, że pani dziekan ociera przy nim łzę. Drugi epilog należy do kronikarza: wnuczka odrywa dziadka Jarrego od „próżniaczej bazgraniny", bo babcia Lucienne woła na podwieczorek. Stary człowiek składa arkusze, korkuje kałamarz i odpowiada, że już idzie. Wnuczka, rezolutna sześciolatka, ma na imię Ciri.

„Ponieważ Brenna była do gruntu spalona, mówiło się zrazu o bitwie pod Starymi Pupami. Dziś wszelako nikt nie mówi inaczej jak tylko „bitwa pod Brenną". (Jarre z Ellander, Annales seu Cronicae Incliti Regni Temeriae, parafraza)”